Δύο χρηματοδοτικές δράσεις, συνολικού ύψους εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρώ, στηρίζουν τον ψηφιακό μετασχηματισμό των ελληνικών δήμων. Η δράση «Έξυπνες Πόλεις» του Ταμείου Ανάκαμψης έχει αρχικό προϋπολογισμό 90 εκατ. ευρώ για 17 δήμους, ενώ το πρόγραμμα «Ψηφιακός Μετασχηματισμός των ΟΤΑ» του ΕΣΠΑ 2021-2027 διαθέτει περίπου 235,3 εκατ. ευρώ δημόσιας δαπάνης για τους 332 δήμους της χώρας.
Οι παρεμβάσεις αφορούν, μεταξύ άλλων, τη στάθμευση, τον φωτισμό, την αποκομιδή απορριμμάτων, την πολιτική προστασία και τις ηλεκτρονικές υπηρεσίες. Στόχος είναι οι τεχνολογικές λύσεις να βελτιώνουν την καθημερινότητα των πολιτών, να εξοικονομούν πόρους και να ενισχύουν τη λειτουργία των πόλεων.
Μια έξυπνη πόλη μπορεί να αξιοποιεί εφαρμογές που ενημερώνουν τους οδηγούς για διαθέσιμες θέσεις στάθμευσης, συστήματα φωτισμού που προσαρμόζουν την κατανάλωσή τους στις πραγματικές ανάγκες και αισθητήρες που ειδοποιούν για την αποκομιδή απορριμμάτων. Περιλαμβάνει επίσης ψηφιακές υπηρεσίες που περιορίζουν τις μετακινήσεις των πολιτών, καθώς και εργαλεία για την πρόληψη πλημμυρών ή πυρκαγιών.
Η ενσωμάτωση αυτών των τεχνολογιών δεν ακολουθεί την ίδια πορεία σε όλες τις περιπτώσεις. Διαφορετικές είναι οι δυνατότητες σε μια πόλη που σχεδιάζεται από την αρχή και διαφορετικές σε έναν ήδη διαμορφωμένο αστικό ιστό, με παλιές υποδομές, πυκνή δόμηση και υπηρεσίες που λειτουργούν καθημερινά.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα της πρώτης περίπτωσης είναι το Ελληνικό, όπου η LAMDA Development αναπτύσσει, στην έκταση του πρώην αεροδρομίου, μια νέα πόλη με ψηφιακές και τηλεπικοινωνιακές υποδομές, ενεργειακά αποδοτικά κτίρια, έξυπνα δίκτυα και σύγχρονες υπηρεσίες συνδεσιμότητας. Πρόκειται για την πρώτη υπερσύγχρονη έξυπνη πόλη στην Ευρώπη που σχεδιάζεται και κατασκευάζεται εξ ολοκλήρου από την αρχή.
Για την πλειονότητα των ελληνικών πόλεων, η πρόκληση είναι η αξιοποίηση νέων τεχνολογιών για την αναβάθμιση των υφιστάμενων υποδομών, την αντιμετώπιση καθημερινών προβλημάτων και την παροχή καλύτερων υπηρεσιών στους κατοίκους.
Ο ΟΟΣΑ επισημαίνει ότι η αξιολόγηση μιας έξυπνης πόλης δεν πρέπει να περιορίζεται στον βαθμό ψηφιοποίησης ή στον αριθμό των τεχνολογικών συστημάτων της. Το βασικό κριτήριο είναι αν η ψηφιακή καινοτομία ενισχύει την ευημερία, τη συμπερίληψη, τη βιωσιμότητα και την ανθεκτικότητα. Η τεχνολογία, με αυτή την προσέγγιση, αποτελεί μέσο και όχι τελικό στόχο.
Ένα σύστημα έξυπνης στάθμευσης έχει αξία όταν μειώνει τον χρόνο αναζήτησης θέσης και την κυκλοφοριακή επιβάρυνση. Αντίστοιχα, η ψηφιακή διαχείριση του φωτισμού πρέπει να οδηγεί σε μετρήσιμη εξοικονόμηση ενέργειας, ενώ μια ηλεκτρονική υπηρεσία κρίνεται από τον χρόνο και τις μετακινήσεις που εξοικονομεί για πολίτες και επιχειρήσεις.
Μιλώντας στο ΑΠΕ – ΜΠΕ, ο Σταύρος Ασθενίδης, διευθύνων σύμβουλος της Κοινωνίας της Πληροφορίας και πρώην CEO της Αναπτυξιακής Εταιρείας Μηχανογράφησης και Επιχειρησιακών Μονάδων ΟΤΑ του Δήμου Αθηναίων, διακρίνει την απλή ψηφιοποίηση από την πραγματικά έξυπνη πόλη. Όπως εξηγεί, η σχετική συζήτηση στην Ελλάδα αναπτύσσεται εδώ και περισσότερο από μία δεκαετία. Έξυπνη είναι η πόλη που αναγνωρίζει τα προβλήματά της και αξιοποιεί την τεχνολογία για να παρέχει λύσεις με αυτοματοποίηση ή με την ελάχιστη δυνατή ανθρώπινη παρέμβαση, ενώ η απλή μηχανογράφηση δεν αρκεί.
Η δράση «Έξυπνες Πόλεις» του Ταμείου Ανάκαμψης αφορά 16 μεγάλα αστικά κέντρα με πληθυσμό άνω των 100.000 κατοίκων και τον Δήμο Τρικκαίων, ο οποίος συμπεριλήφθηκε ως πρότυπος «έξυπνος δήμος». Το πρόγραμμα «Ψηφιακός Μετασχηματισμός των ΟΤΑ» αποτελεί ξεχωριστή δράση, με κοινό στόχο τον εκσυγχρονισμό των δημοτικών υπηρεσιών και τη βελτίωση της καθημερινότητας των πολιτών.
Οι προβλεπόμενες λύσεις καλύπτουν την αστική κινητικότητα, τη στάθμευση, την ενεργειακή διαχείριση, την πολιτική προστασία, την εξυπηρέτηση πολιτών και επιχειρήσεων, την κυβερνοασφάλεια και τις ψηφιακές υποδομές. Περιλαμβάνουν επίσης ενιαίες πλατφόρμες διαχείρισης δεδομένων και ψηφιακά δίδυμα, δηλαδή ψηφιακές αναπαραστάσεις της πόλης που αξιοποιούν δεδομένα για την παρακολούθηση της λειτουργίας της και τον σχεδιασμό παρεμβάσεων.
Κεντρικό ρόλο στην υλοποίηση της δράσης των 90 εκατ. ευρώ για τις 17 πόλεις έχει η Κοινωνία της Πληροφορίας. Ο φορέας υποστηρίζει τις τοπικές αρχές κατά την υλοποίηση και παρακολουθεί την πορεία των παρεμβάσεων.
Σύμφωνα με τον Σταύρο Ασθενίδη, τα Τρίκαλα αποτέλεσαν ένα από τα πρώτα θετικά παραδείγματα εφαρμογής λύσεων προσαρμοσμένων στην κλίμακα της πόλης. Όπως αναφέρει, τα Χανιά αξιοποίησαν μεγάλο μέρος των παρεμβάσεων του Ταμείου Ανάκαμψης. Κατά τον ίδιο, η πολιτική βούληση και η ύπαρξη ανθρώπων που μπορούν να υλοποιήσουν τον σχεδιασμό αποτελούν καθοριστικούς παράγοντες, ενώ στα μεγάλα αστικά κέντρα απαιτούνται πιο στοχευμένες λύσεις λόγω της δυσκολίας εφαρμογής τεχνολογιών σε μεγάλη κλίμακα.
Η διαχείριση της στάθμευσης αναδεικνύει τις δυνατότητες αλλά και τους περιορισμούς της τεχνολογίας. Όπως εξηγεί ο κ. Ασθενίδης, ένα ολοκληρωμένο σύστημα πρέπει να προσφέρει αξιόπιστη ενημέρωση για διαθέσιμες θέσεις μέσω κινητού τηλεφώνου και δυνατότητα διασυνδεδεμένης πληρωμής. Η παρακολούθηση της παρόδιας στάθμευσης σε μεγάλη κλίμακα, ωστόσο, απαιτεί δαπανηρές υποδομές.
Στον φωτισμό, η αντικατάσταση λαμπτήρων με LED βελτιώνει την ενεργειακή απόδοση. Έξυπνος γίνεται όταν η έντασή του προσαρμόζεται στις συνθήκες. Οι αισθητήρες πληρότητας στους κάδους μπορούν να διευκολύνουν την αποκομιδή, όμως το κόστος επέκτασής τους δεν αντισταθμίζεται πάντοτε από τα οφέλη.
Αντίστοιχα, αισθητήρες ρύπανσης ή στάθμης υδάτων αποκτούν ουσιαστική αξία όταν τα δεδομένα τους ενεργοποιούν υπηρεσίες, προειδοποιήσεις ή αυτόματες παρεμβάσεις. Ο κ. Ασθενίδης αναφέρει ακόμη ότι έχει σημειωθεί σημαντική πρόοδος στην ψηφιοποίηση δημοτικών υπηρεσιών, μέσω ηλεκτρονικών αιτήσεων και πληρωμών που περιορίζουν τις επισκέψεις των πολιτών. Η ουσιαστική αλλαγή, κατά τον ίδιο, έρχεται όταν μια διαδικασία ολοκληρώνεται αυτόματα, χωρίς περιττά στάδια και χωρίς φυσική παρουσία του πολίτη.
Για τον διευθύνοντα σύμβουλο της Κοινωνίας της Πληροφορίας, το μεγαλύτερο διακύβευμα των επόμενων ετών είναι η ανθεκτικότητα των πόλεων απέναντι στην κλιματική αλλαγή, στα ακραία καιρικά φαινόμενα, στην πληθυσμιακή συγκέντρωση και στις μεταναστευτικές ροές. Η τεχνολογία μπορεί να συμβάλει στην πρόβλεψη κινδύνων, στην αποτελεσματικότερη κατανομή πόρων και στην ταχύτερη αντίδραση των υπηρεσιών.
Τα ψηφιακά δίδυμα συγκεντρώνουν γεωγραφικά, κυκλοφοριακά και άλλα δεδομένα σε ένα υπολογιστικό μοντέλο της πόλης. Με αλγορίθμους και τεχνητή νοημοσύνη μπορούν να εξετάζονται διαφορετικά σενάρια και να εκτιμώνται πιθανές εξελίξεις. Πρόκειται, όπως διευκρινίζει ο Σταύρος Ασθενίδης, για σύνθετα έργα που προϋποθέτουν αξιόπιστα δεδομένα.
Κατά τον ίδιο, η επιτυχία μιας έξυπνης πόλης προϋποθέτει αρχικά την καταγραφή των πραγματικών αναγκών της. Πολλοί δήμοι περιορίζονται σε αιτήματα για προσωπικό ή οχήματα, χωρίς συνολική αποτύπωση των υποδομών και των διαδικασιών τους. Ακολουθεί η επιλογή τεχνολογικών λύσεων με κριτήριο τόσο τις δυνατότητές τους όσο και την οικονομική βιωσιμότητά τους, καθώς μια τεχνικά άρτια εφαρμογή μπορεί να είναι υπερβολικά δαπανηρή για έναν μικρό δήμο.
Η σαφής στρατηγική, η διοικητική συνέχεια, η πολιτική βούληση και η ύπαρξη κατάλληλων ανθρώπων είναι, σύμφωνα με τον ίδιο, προϋποθέσεις ώστε η τεχνολογία να μετατραπεί σε λειτουργική λύση. Το ζητούμενο για τους ελληνικούς δήμους είναι οι νέες υποδομές να λειτουργούν, να χρησιμοποιούνται και να μπορούν να συντηρηθούν σε βάθος χρόνου, περιορίζοντας το κόστος, εξοικονομώντας χρόνο και ενισχύοντας την ανθεκτικότητα των πόλεων.